第一部 定理一二
原文
Nullum substantiæ attributum potest vere concipi ex quo sequatur substantiam posse dividi.
自訳
実体が分割されうることが出てくるような実体のいかなる属性も、本当に考えることができない。
証明 原文
DEMONSTRATIO: Partes enim in quas substantia sic concepta divideretur, vel naturam substantiæ retinebunt vel non. Si primum, tum (per 8 propositionem) unaquæque pars debebit esse infinita et (per propositionem 6) causa sui et (per propositionem 5) constare debebit ex diverso attributo adeoque ex una substantia plures constitui poterunt, quod (per propositionem 6) est absurdum. Adde quod partes (per propositionem 2) nihil commune cum suo toto haberent et totum (per definitionem 4 et propositionem 10) absque suis partibus et esse et concipi posset, quod absurdum esse nemo dubitare poterit. Si autem secundum ponatur quod scilicet partes naturam substantiæ non retinebunt, ergo cum tota substantia in æquales partes esset divisa, naturam substantiæ amitteret et esse desineret, quod (per propositionem 7) est absurdum.
証明 自訳
証明:なぜなら、そのように考えられた実体が〔もし〕分割された〔とするとその〕諸部分は、実体の本性を保持するかしないかのいずれかであろう。もし初め〔前者〕の場合には各々の部分は(定理八により)無限かつ(定理六により)自己原因でなければならず、また(定理五により)異なった属性から成らねばならないであろう。したがって一つの実体から複数のもの〔実体〕が構成されうることになるが、これは(定理六により)不合理である。加えて、諸部分が(定理二により)その全体と共通なものを何も持たず、全体が(定義四および定理一〇により)その諸部分なしに在りかつ考えられることができるとすれば、これが不合理であることは誰も疑うことができないであろう。しかしもし二番目〔後者の立場〕、すなわち諸部分が実体の本性を保持しないと仮定するならば実体全体は同等の部分に分割されることになり実体の本性は喪失し、在ることをやめるであろう。これは(定理七により)不合理である。
第一部 定理一三
原文
Substantia absolute infinita est indivisibilis.
自訳
絶対的に無限な実体は分割不可能である。
証明 原文
DEMONSTRATIO: Si enim divisibilis esset, partes in quas divideretur vel naturam substantiæ absolute infinitæ retinebunt vel non. Si primum, dabuntur ergo plures substantiæ ejusdem naturæ, quod (per propositionem 5) est absurdum. Si secundum ponatur, ergo (ut supra) poterit substantia absolute infinita desinere esse, quod (per propositionem 11) est etiam absurdum.
証明 自訳
証明:なぜならもし分割可能だとすれば、分割された諸部分は絶対的に無限な実体の本性を保持するかしないかのいずれかであろう。もし最初のもの〔前者〕だとすると同じ本性の複数の実体が与えられるだろう。これは(定理五により)不合理である。もし第二のもの〔後者〕と仮定されるならば、絶対的に無限な実体は(上で〔述べた〕ように)在ることをやめうることになり、これもまた(定理一一により)不合理である。
第一部 定理一三 系
原文
COROLLARIUM: Ex his sequitur nullam substantiam et consequenter nullam substantiam corpoream, quatenus substantia est, esse divisibilem.
自訳
これらからいかなる実体も、したがってまたいかなる物体的実体も、実体である限りにおいて分けることができないということが帰結する。
備考 原文
SCHOLIUM: Quod substantia sit indivisibilis, simplicius ex hoc solo intelligitur quod natura substantiæ non potest concipi nisi infinita et quod per partem substantiæ nihil aliud intelligi potest quam substantia finita, quod (per propositionem 8) manifestam contradictionem implicat.
備考 自訳
備考:実体が不可分であるということは、より単純に次のことからだけで理解される。実体の本性は無限としか考えられず、実体の部分は有限な実体としか理解することができないこと、これは(定理八により)明白な矛盾を含む。
語釈
nihil aliud … quam 〜 〜以外の何ものでもない。
ここでquodが重ねて出てくるので、以下に整理しておく。
quodは主に二種類に分かれる。
(1)従属接続詞のquod
- quod + 接続法(or 直説法)
- 「完全な文」の前についてその文を名詞節にする働きをする(英語で言うところの従属接続詞のthat)
- 意味「〜ということ」
従属接続詞のthatについては薬袋善郎著「基礎文法から学ぶ英語リーディング教本」p189 従属接続詞 を参照。
(2)関係代名詞のquod
- , quod 〜 (カンマの後に出やすい)
- 先行詞が直前の「文全体」の内容を受ける
- 意味「それは/そのことは」
上記二種類の他に接続法の理由文の用法もあるが頻度は少ない印象。
(山本太郎著「しっかり学ぶ初級ラテン語」p288 接続法の復文での用法 理由文)
この備考ではquodが計4回出てきているが初めの3回が、(1)従属接続詞のquodとして、最後が(2)関係代名詞のquodとして用いられている。
第一部 定理一四
原文
Præter Deum nulla dari neque concipi potest substantia.
自訳
神のほかにはいかなる実体も与えられず、考えられることもできない。
証明 原文
DEMONSTRATIO: Cum Deus sit ens absolute infinitum de quo nullum attributum quod essentiam substantiæ exprimit, negari potest (per definitionem 6) isque necessario existat (per propositionem 11) si aliqua substantia præter Deum daretur, ea explicari deberet per aliquod attributum Dei sicque duæ substantiæ ejusdem attributi existerent, quod (per propositionem 5) est absurdum adeoque nulla substantia extra Deum dari potest et consequenter non etiam concipi. Nam si posset concipi, deberet necessario concipi ut existens; atqui hoc (per primam partem hujus demonstrationis) est absurdum. Ergo extra Deum nulla dari neque concipi potest substantia. Q.E.D.
証明 自訳
証明:神は絶対的に無限な存在者であり、その存在者については実体の本質を表現するいかなる属性も否定されえない(定義六により)。そしてそれは必然的に存在し(定理一一により)、もし神のほかに何らかの実体が与えられるとすれば、それは神の何らかの属性によって説明されねばならない。このように同じ属性の二つの実体が存在ことになるが、それは(定理五により)不合理である。したがって神のほかにいかなる実体も与えられることができず、考えられることもまたできない。なぜならもし考えられうるとしたら必然的に存在するものとして考えられねばならない。しかしこれは(この定理の初めの部分により)不合理である。ゆえに神の外にはいかなる実体も与えられることができず、また考えられることもできない。これが証明されるべきことであった。
語釈
Cum Deus sit ens absolute infinitum de quo nullum attributum quod essentiam substantiæ exprimit, negari potest (per definitionem 6) isque necessario existat (per propositionem 11) si aliqua substantia præter Deum daretur, ea explicari deberet per aliquod attributum Dei sicque duæ substantiæ ejusdem attributi existerent, quod (per propositionem 5) est absurdum
【aliqua / aliquod の変化】
ここで出てくる aliqua および aliquod は、
aliquis に由来する不特定な人やものを表す表現である。
疑問に思ったのは、
- ここで使われるaliqua(女性単数主格)に関して、不定代名詞 aliquis は疑問代名詞 quis に由来するため、
女性形も quis のままであるはずではないか - また疑問形容詞 qui, quae, quod に従うなら、
aliqua ではなく aliquae になるのではないか
という点である。
まず aliquis にはそれ単独で「何かあるもの」を意味する代名詞的用法と名詞を修飾して「ある〜」を意味する形容詞的用法がある。
ここでは、これらはすべて形容詞的用法であり、名詞と性・数・格一致する。
- aliqua substantia
→ substantia(女性・単数・主格)に一致
→ aliqua(女性単数主格) - aliquod attributum
→ attributum(中性・単数・対格)に一致
→ aliquod(中性単数対格)
したがって、いずれも第1・第2変化形容詞と同様に扱われる。
もっとも、aliquod の語尾 -od は quid(中性)に由来する形であり、
この点においては確かに「quis 系」の痕跡をとどめている。
要するに、
- 機能:形容詞として名詞と性・数・格が一致する
- 語形:疑問代名詞由来の形を部分的に保持する
という二重性をもつ語である。
【aliquis(形容詞的用法)の活用表】
名詞にかかる場合(=「ある〜」)
■ 単数
| 格 | 男性 | 女性 | 中性 |
|---|---|---|---|
| 主格 | aliquis | aliqua | aliquod |
| 属格 | alicuius | alicuius | alicuius |
| 与格 | alicui | alicui | alicui |
| 対格 | aliquem | aliquam | aliquod |
| 奪格 | aliquo | aliqua | aliquo |
*太字が代名詞的用法(単数)と違う箇所。
*複数形は代名詞的用法の活用と同じ。
代名詞的用法の活用表は山本太郎著「しっかり学ぶ初級ラテン語」p143 不定代名詞 の項目を参照されたし。
第一部 定理一四 系一
原文
Hinc clarissime sequitur Iƒ Deum esse unicum hoc est (per definitionem 6) in rerum natura non nisi unam substantiam dari eamque absolute infinitam esse, ut in scholio propositionis 10 jam innuimus.
自訳
ここからきわめて明瞭に帰結することとして第一に、神は唯一である、すなわち(定義六により)事物の自然においては唯一の実体しか与えられないということ、そしてそれは絶対的に無限であるということが出てくる。定理一〇備考で我々がすでにほのめかしておいたように。
第一部 定理一四 系二
原文
Sequitur IIƒ rem extensam et rem cogitantem vel Dei attributa esse vel (per axioma 1) affectiones attributorum Dei.
自訳
第二に、延長した事物および思惟する事物は神の属性であるか、あるいは(公理一により)神の属性の変状であるかのいずれかであるということが出てくる。
語釈
rem extensam(完了分詞)
rem cogitantem(現在分詞)
両者は「時制の違い」に見えるが、ここでは時制的な違いはほぼ問題ではない。
前者のextensamは形容詞化した完了分詞で、
「すでに延長という規定をもっている事物」
すでに成立している状態(結果状態) を表すので過去分詞が自然。
後者cogitantemは現在分詞で
「活動そのもの」
「思惟する」という作用・能動性を表すので現在分詞が自然。
古典ラテン語では分詞は、
- 現在分詞 ≒ 形容詞
- 過去分詞 ≒ 形容詞
としてほぼ語彙化してる場合も多い。
特に
- res extensa
- res cogitans
はもうほぼ哲学用語として固定されているので、厳密に「時制の違い」として読む必要はない。
attributa / attributorum
動詞 attribuo, attribuere(割り当てる・帰属させる)
その完了分詞である
attributus, -a, -um(割り当てられた)
の形をしているが、機能は完全に「名詞」として使われている。
つまり
- attributa = 「属性(attributes)」
- attributorum = 「属性の(of attributes)」
であって、 もはや「割り当てられた〜」という動詞的ニュアンスは消えている。

コメント