第一部 定理九
原文
Quo plus realitatis aut esse unaquæque res habet eo plura attributa ipsi competunt.
自訳
おのおのの事物はより多くの事象性あるいは有を持てば持つほど、よりいっそう多くの属性がそのものに合致する。
語釈
Quo (+comp) ~…eo [hoc] …であればあるほど。
competunt 第三変化動詞 competō の三人称複数。与格支配で「一致する、合致する」。
realitatis 事象性。佐藤訳では「物としての性格」と訳されている。また畠中訳と工藤訳では「実在性」と訳されている。
証明 原文
DEMONSTRATIO: Patet ex definitione 4.
証明 自訳
証明:定義四より明らかである。
第一部 定理一〇
原文
Unumquodque unius substantiæ attributum per se concipi debet.
自訳
一つの実体のおのおのの属性は、それ自身によって考えられなければならない。
証明 原文
DEMONSTRATIO: Attributum enim est id quod intellectus de substantia percipit tanquam ejus essentiam constituens (per definitionem 4) adeoque (per definitionem 3) per se concipi debet. Q.E.D.
証明 自訳
証明:なぜなら、属性は知性が実体についてあたかもその本質を構成するもののように認知するところのものである(定義四により)。したがって〔それは〕(定義三により)それ自身によって考えられなければならない。これが証明されるべきことであった。
備考 原文
SCHOLIUM: Ex his apparet quod quamvis duo attributa realiter distincta concipiantur hoc est unum sine ope alterius, non possumus tamen inde concludere ipsa dua entia sive duas diversas substantias constituere;== id enim est de natura substantiæ ut unumquodque ejus attributorum per se concipiatur quandoquidem omnia quæ habet attributa, simul in ipsa semper fuerunt nec unum ab alio produci potuit sed unumquodque realitatem sive esse substantiæ exprimit. Longe ergo abest ut absurdum sit uni substantiæ plura attributa tribuere; quin nihil in natura clarius quam quod unumquodque ens sub aliquo attributo debeat concipi et quo plus realitatis aut esse habeat eo plura attributa quæ et necessitatem sive æternitatem et infinitatem exprimunt, habeat et consequenter nihil etiam clarius quam quod ens absolute infinitum necessario sit definiendum (ut definitione 6 tradidimus) ens quod constat infinitis attributis quorum unumquodque æternam et infinitam certam essentiam exprimit. Si quis autem jam quærit ex quo ergo signo diversitatem substantiarum poterimus dignoscere, legat sequentes propositiones, quæ ostendunt in rerum natura non nisi unicam substantiam existere eamque absolute infinitam esse, quapropter id signum frustra quæreretur.
備考 自訳
これらから明らかなことは、たとえ二つの属性が事象的に区別されて(すなわち一方が他方の助けなしに)考えられるとしても、われわれはそのことからそれら〔二つの属性〕が二つの存在者、言い換えれば異なる二つの実体を構成すると結論することはできない。というのも、その属性の一つひとつがいずれもそれ自身で考えられるということは実体の本性に属するからである。だからそれ〔実体〕が持つ全ての属性は常に一緒にそれ自身においてあったのであり、一つが他方から生み出されることはできず、むしろおのおのが事象性、言い換えれば実体の有を表現する。ゆえに一実体に多くの属性を帰することは背理から程遠い。それどころか、自然において次のことほどあきらかなことは何もない。すなわちおのおのの存在者は何らかの属性の下で考えられねばならず、事象性あるいは有を多く持てば持つほど、必然性、言い換えれば永遠性と無限性を表現する、いっそう多くの属性を持つということである。結果として絶対的に無限な存在者は必然的に次のように定義されるべきであることほどあきらかなことは何もない。すなわち(定義六でわれわれが扱ったように)「おのおのが永遠かつ無限なある一定の本質を表現する無限の属性によって成り立つ存在者」である。しかしもし、どのような標識によってわれわれは実体の違いを見分けることができるのかと、誰かが問うならば、次にくる諸定理を読んでいただきたい。それらが示すように事物の世界においてはただ一つの実体を除いては何も存在せず、それは絶対的に無限であるということ。それゆえにその標識は〔もし問われるとしても〕無益に問われるであろう。
語釈
ut unumquodque ejus attributorum per se concipiatur
ここでの ut は接続法のうち「復文での用法」のなかの「名詞節での用法」として使われている。(山本太郎著「しっかり学ぶ初級ラテン語」p278 説明の ut)
Longe ergo abest ut absurdum sit uni substantiæ plura attributa tribuere;
Longe ergo abest ut A 「A であるどころか、むしろそれからは程遠い」
また、この文では uni substantiæ plura attributa tribuere という不定法句全体が主語になっており、ラテン語ではこのような場合中性単数として扱われる。そしてsitの補語であるabsurdumは、主語と性数格が一致するためここでは中性単数主格になる。
quin nihil in natura clarius quam quod unumquodque ens sub aliquo attributo debeat concipi
nihil + …(比較級)+ quam quod + 〜(内容) 「〜ということより…(比較級)なものは何もない」比較文ではあるが実質は最上級的強調表現。
nihil clarius quam X → 「X より明らかなものは一切ない」
=「X が最も明らかだ」
quo plus realitatis aut esse habeat eo plura attributa quæ et necessitatem sive æternitatem et infinitatem exprimunt, habeat
quo + 比較級 , eo + 比較級 「〜すればするほど、いっそう〜だ」
Si quis autem jam quærit ex quo ergo signo diversitatem substantiarum poterimus dignoscere, legat sequentes propositiones,
Si quis もし誰かが。aliquis はsīなどの後ではali-をとったquisの形で代用される。(山本太郎著「しっかり学ぶ初級ラテン語」p144 不定代名詞 aliquis)
解説
quæ ostendunt in rerum natura non nisi unicam substantiam existere eamque absolute infinitam esse, quapropter id signum frustra quæreretur.
この最後の箇所でなぜ existere と esse を分けるのか。
両者の一般的な区別として、
existere
事実として「ある/現れている」
それが 現実に成立しているかどうかの問い
esse
「〜である」「〜というあり方をもつ」
本質・定義・性格づけの問い
non nisi unicam substantiam existere (ただ一つの実体を除いては何も存在せず)の部分でスピノザが言っているのは:
世界に「実際に成立している実体」は
「数として一つしかない」ということであり、これはまだ、
「それが神かどうか」
「どんな性質をもつか」
を言っていない。
つまりここはあくまで:
存在論的ミニマム
「現実に存在する実体の数はいくつか?」
への答えを言っているだけ。
次に eamque absolute infinitam esse (それは絶対的に無限であるということ)の部分で「それは何であるか」を別建てで言う。
ここで初めてその唯一の実体が
「どのような本質をもつか」
が語られる。
しかも absolute infinitam (絶対無限)
これはスピノザにとって、
単なる性質の一つではなく
実体であることの定義そのもの
だから esse が使われている。
つまり:
「それは存在している」→ existere
「それは絶対無限である」→ esse
スピノザは実体を
1.数の問題としての一性
2.定義の問題としての無限性
を論証上、段階的に確定することをしている。
ここにスピノザ特有の戦略があり、スピノザにとっては最終的に
本質=存在
ではあるのだが、
読者にその結論を一足飛びに飲み込ませない。
その「本質=存在」を述べている箇所として、
第一部 定理7
Ad naturam substantiæ pertinet existere.
実体の本性には現に存在するということが属する。
が挙げられる。
ここで概念の内的必然性として本質=存在ということが示される。
esse(実体である)= existere(存在している)
つまり、ここまでをまとめると
定理10では
すでに存在しているもの(in rerum natura) を前提にして、
「現に存在している実体があるとすれば、それは一つで、しかも絶対無限だ」
と言っている。
つまり条件付き・事実記述的に「実体がある世界について語る」段階。
一方、定理7は:
実体の定義そのものから存在を引き出す
つまり定義的・必然的に「実体という概念は、存在を含む」と言っている。
だから、
定理10は
→ 「どんな実体が(現実に)あるか」
定理7は
→ 「実体とはそもそも何か」
を言っている。
スピノザは同じ結論を一度は
概念の内的必然性として言い(定理7)、
もう一度世界についての記述として言い直している(定理10)。

コメント